واژه نامه ادبیات فارسی متوسطه و پیش دانشگاهی
آ
آخُره : چنبره گردن
آفرين : ستايش
الف
ابتر : ناقص دم بُريده
اجانب : جِ اجنبي ، بيگانگان
اًخت : مانوس ، اخت شدن :مانوس شدن(عاميانه )
اختر : ستاره
اختيار كردن : برگُزيدن
اذكار: به ياد كسي آوردن
ارتزاق : روزي خوردن
ازدحام : انبوهي (بسياري جمعيت )
ازرق شامي : يكي از سرداران لشكر عمر بن سعد در واقعه كربلا ، نماد خباثت
ازهار :جِ زَهر ، شكوفه ها
استر :قاطر
استماع : شنيدن
استيفا : تمام گرفتن
اسليمي : شكل تغيير يافته ي كامه ي اسلامي ، طرح هايي مركب از پيچ و خم هاي متعدّد كه شبيه عناصر طبيعت هستند .
أُ سوه : پيشوا ، نمونه ي پيروي ، سرمشق
اِشاعه : پراكنده ساختن ، گسترش دادن
اَشراف :جِ شريف ، مردان بزرگ قدر
اِضلال : گمراه ساختن ، در درس عبرت به معني « گمراه شدن » به كار رفته است.
اعتدال : ميانه روي ، برابر شدن
اعتكاف : گوشه نشيني براي عبادت
اُعجوبه : مايه شگفتي بسيار
اعزاز : گرامي داشتن
افسر : تاج
اقبال : بخت و طالع ، بهروزي و نيك بختي ، به اقبال تو : به فرخندگي بخت تو
اِ كرام : بزرگ داشت
امارت : سلطنت ، پادشاهي ، حكومت
انتزاعي : ذهني ، آنچه در عالم خارج وجود ندارد و ساخته ي ذهن آدمي است.
ايدون : چنين ، چنان
ب
باره : اسب
بازِ پس : به پشت
بخشايندگي : چشم پوشي از گناه
بَدر : نام نخستين غزوه ي پيامبر (ص) با كفار بين مكه و مدينه
بدسگالي : بدانديشي ، دشمني ، بدخواهي
بر اثر : به دنبال
برخوردار : بهره ور
برنشستن : سوار شدن
بر پاي بود : ايستاده بود
بَط : مرغابي
بِعينه : عيناً ، مانند
بُنشَن : خوار و بار ، از قبيل نخود و لوبيا و عدس
بيت الحَزَن : خانه ي غم ، ماتمكده
بيرنگ : نمونه و طرحي كه نقّاش به صورت كم رنگ يا نقطه چين بر كاغذ ميآورد و سپس آن را كامل رنگ آميزي مي كند ، طرح اوّ ليّه
بيغوله : كنج ، گوشه اي دور از مردم
بيگار : كار بي مزد
پ
پالهنگ : ريسمان و بند ، يوغ
پاياب : جايي از رودخانه كه بتوان از آن گذشت .
بي پاياب : بي گدار
پَتَل پُرت : تلفّظ عاميانه پطرزبورغ ، پطرزبورگ ، نام شهري در روسيه
پلاس : جامه اي پشمينه و ستبر كه درويشان پوشند . نوعي گليم
پندنيوش : پند شنو ، پند پذير ، نيوشيدن : شنيدن
پيمود : پيمانه كرد ، در جام ريخت ، شراب ـ پيمودن : آشاميدن يا نوشاندن شراب
ت
تازي : عرب ، زبان تازي : زبان عربي
تازيك : ( لفظي است تركي ) غيرترك بويژه فارسي زبانان را گويند .
تأني : آهستگي
تباه : فاسد ، خراب ، تباه كردن چشم : كوركردن
تَبَختُر : به ناز خراميدن ، تكبّر
تجلي : آشكار شدن ، جلوه كردن
تُخمه : نژاد
تذكره : يادداشت ، زندگي نامه ي شعرا و دانشمندان
تسلّا ( تسلّي ): آرامش يافتن ، بي غمي
تصنّع : خودآرايي ، ظاهر سازي
تكلّف : رنج برخود نهادن ، خودنمايي و تجمّل
تلاجن : درختي است جنگلي
تمتّع : برخورداري ، بهره مندي
تمجيد : ستايش ، بزرگداشت
تمكين : احترام ، بزرگداشت
تَنگ : بار ، تنگ شكر : بار شكر
توتيا : سرمه
ج
جاپن : ژاپن
جزميّت : استوار بودن ، قطعي بودن
جِلباب : چادر زنان ، پرده
جلّ جلاله : بزرگ است شكوه او (خدا )
جُنود : جِ جُند ، لشكريان ، سپاهيان
جيره : مقدار محدود از مواد غذايي كه به صورت مقررّي به كسي يا كساني دهند .
چ
چاشت خورد : صبحانه
ح
حاجب : پرده دار ، دربان
حمايل كردن : آويختن از گردن يا شانه
حُنَين : نام يكي از غزوات پيامبر بزرگ اسلام (ص) است كه در سال هشتم هجرت در محلّي بين طائف و مكّه به همين نام صورت گرفته است .
خ
خُبث : پليدي ، خبث طينت : بدجنسي
خِتام : آخر كار ، فرجام
خدمت كردن : تعظيم كردن ، كرنش كردن
خَدَمه : جِ خادم ، خدمتكاران
خطير : بزرگ ، مهم
خِلعت : جامه اي بزرگي به كسي بخشد
خوان : سفره
خود : كلاه جنگي
خور : زمين پست ، شاخه اي از دريا
خوش گوار : گوارا ، مطابق ميل
خوي : عرق ، آبي كه از چهره و پوست بدن تراوش كند .
خير انديش : خير خواه
د
دادار : آفريننده ، خالق جهان
دارالاماره : جايگاه فرمانروايي ، پاي تخت
داستان پردازي : داستان سرايي ، قصه گويي
دبير : نويسنده
درخور : بايسته ، لازم ، درخورنده : لايق ، سزاوار
درجه : پايه ، مرتبه
درنورديده : در هم پيچيده
دستار : پارچه اي كه به سر بندند
دَستان : زال ، پدر رستم
دستگاه : قدرت ، غلبه
دشنه : خنجر
دلاّك : كيسه كش حمام ، مشت و مال دهنده
دَلَمه : بسته شدن مايعات ، خون لخته شده
دم زدن : نفس زدن ، سخن گفتن
دنائت : پستي ، كم همّتي
دو سري : نفاق و دوگانگي
دهنده : خداوند بخشنده
دَين : وام
ذ
ذي حيات : جان دار
ر
راست وريس : همواره كردن ، مرتب كردن (عاميانه )
رايت : بيرق ، عَلَم
رُعب : ترس ، دلهره
رعيّت : مردم زير دست فرمانروا
رَغم : به رغم كسي : بر خلاف ميل او
رُقعه : نامه
رندانه : زيركانه
رُنسانس : دوره ي تجدد ، تجديد حيات علمي و ادبي در اروپا
رهوار : تندرو ( صفت اسب )
ز
زاد : توشه
زربفت : بافته شده از رشته هاي طلا
زرينه : وسايل ساخته شده از طلا ، طلايي
زُفان : زبان
زَفت : فربه ، چاق
زُفت : لئيم ممسك ، زفتي : لئيمي ، بخيل بودن
زنده پيل : فيل بزرگ و خشمگين
زمام : مهار ، عنان
زمانه : اجل ، مرگ
زنهار : امان دادن ، امان
زيب : آرايش ، زيبايي
زينهار : امان ، زينهار دادن : امان دادن
س
سام : پدر زال ، جد رستم
سَبُك : سريع ، فوراً
ستيزه : دشمني ، جدال
سخنوري : سخن گويي ، سخن راني
سماجت : اصرار ، پافشاري ، بي شرمي
سمين : چاق و فربه
سوله : سالن هاي بزرگ و بدون ستون مياني با سقف شيب دار كه براي انبار يا كارخانه مورد استفاده قرار مي گيرد .
سيماب گون : به رنگ جيوه ، سيماب : جيوه
سيمينه : وسايل ساخته شده از نقره ، نقره اي
ش
شب چره : شيريني و آجيل كه در پذيرايي شب به كار برند .
شب روي : شب گردي ، عيّاري ، راهزني
شبيخون : حمله ناگهاني در شب
شدّت : سختي
شفق : سرخي آسمان بعد از غروب آفتاب
شگرف : شگفت آور ، با عظمت
شمّ : بويايي
شِندر غاز : پولي اندك و نا چيز
شوكت : جاه و جلال
شيراوژن : شيرافكن
ص
صرعيان : بيماران مبتلا به عارضه ي صرع ، صرع : بيماري غشي
ط
طَرف : كناره
طلايه : مقّدمه و پيش رو سپاه
طُمأنينه : آرامش و قرار
طينت : سرشت
ع
عاد : نام قومي عرب كه به نفرين هود پيامبر از بين رفتند
عِبَر : جِ عبرت ، آنچه بدان پند گيرند
عُجب : خودپسندي
عريضه چي : شاكي ، شكايت كننده
عزيمت كردن : قصد و آهنگ كردن ، سفر كردن
علي رغم : به رغم ، بر خلاف ميل
عوايد :جِ عايده ، در آمدها ، در آمد
عَيّاري : جوانمردي ، زيركي ، چالاكي
غ
غارب : ميان دو كتف
غايت : نهايت ، به غايت : در حّد نهايت ، بي نهايت
غايي : نهايي
غدر : خيانت ، مكرر ، بيوفايي
غريو : شور و فرياد
غَنا : توانگري ، بي نيازي
غِنا : سرود و موسيقي
ف
فراز رفتن : نزديك رفتن ، پيش رفتن
فَرَج : گشايش ، رهايي
فَراغ : آسايش
فُسطاط : شهري از سرزمين مصر ، اين شهر امروزه بخشي از شهر قاهره است .
فطرت : سرشت ، آفرينش
ق
قرب : نزديكي
قِشر : طبقه ، قشرهايي از جامعه ، طبقاتي از مردم
قنديل : چراغ ، چراغدان ، شمعدان كه از سقف آويزند .
قيّم : سرپرست در متن به معني كيسه كش حمّام
ك
كامگار : نيك بخت ، قادر ، موفق
كرامت : بزرگي ، بخشش
كُرنش : فروتني ، تعظيم
كُلِه : برآمدگي پشت پاي اسب
كنگره : مجمعي از دانشمندان و يا سياستمداران كه درباره ي مسائل علمي يا سياسي بحث كنند (كلمه فرانسوي)
گ
گُرده : پشت ، بالاي كمر
گزاف كاري : افراط ، مبالغه ، بيهوده كاري
گليم : جامه ي پشمين
گَو : پهلوان
گو : گودال
گوهر : نژاد ، اصل ،گوهري : نژاده ، اصيل
گهر برده : گهر از دست داده
ل
لُنگ : ازار ، جامه ي حمّام كه بر كمر بندند
م
مادام : همواره ، هميشه
ماچين : سرزميني در جنوب چين و مشرق ـ هندوستان . در ادبيّات فارسي ظاهراً منظور از چين تركستان شرقي بوده و مراد از ماچين (مهاچين ) كشور چين بوده است .
مايه : سرمايه
محمل : كجاوه
مخمصه : بدبختي و غم بزرگ ، اين واژه به معني گرفتاري متداول شده است .
مرافعه : شكايت به قاضي بردن ، داوري
مرتزق : بهره مند ، روزي يافته
مرصّع : آراسته ، جواهرنشان
مَسلخ : رخت كن حمّام
مَسلك : رَوش
مشّاطه :آرايشگر
مُشوّش : آشفته و پريشان
معترض : اعتراض كننده ، خرده گير
معركه : ميدان جنگ
مغاك :گودال
مُغيلان : درختچه اي با خارهاي بسيار ، خارشتر ، اصل كلمه « ام غيلان » بوده است . به معني مادر غولان
مُفلس : تهي دست ، درويش
مُقبل : خوش بخت
مقنَّن : قانون گذار
مكاري : خربنده ، كسي كه اسب و شتر و الاغ به كرايه دهد يا به كرايه برد .
ملازمان : همراهان
ملجأ : پناهگاه
مليله : رشته ي باريك نقره اي يا طلايي كه داخل مجوف باشد و با آن روي پارچه نقش و نگار ايجاد كنند .
منال : مال و ثروت ، در آمد مستغلات
منّبت : نقش بر جسته به شكل گل و گياه و جز آن كه روي چوب ايجاد كنند .
منقبت : هنر و كار نيك ، آن چه بدان نازند
مواريث : جِ ميراث ، آنچه از مرده به جا مانده
مواهِب : جِ موهبت : بخشش ها
مؤاخذت : باز خواست و عقوبت به سبب گناه
موكب : گروهي از سواران يا پيادگان كه به همراهي بزرگي در حركت باشند .
مهد : كجاوه ، محمل
ميرآخور : نگهبان اصطبل ، رئيس و مهتر اصطبل
ميراب : نگهبان آب ، كسي كه آب را به خانه ها و باغ ها تقسيم مي كند .
ن
نازبوي: شاهسپرم ، ريحان
نايب : جانشين
نخجير (نخچير) : شكار ، شكار كردن ، نخجيرگاه : شكارگاه
نزول اِجلال : به عزت فرود آمدن ، به احترام به جايي وارد شدن
نشئت : سرچشمه
نَعت : ستايش
نقّالي : قصه گويي ، نقل كردن داستان
نوش : عسل
نهيب : هيبت و ترس ، آواز مهيب
نيرم : نريمان ، پدر سام
نيوشيدن : شنيدن ، گوش دادن
و
وَقَب : هر فرورفتگي اندام چون گودي چشم
وكيل مدافعه يا مدافع: نماينده ي قانوني ـ طرفين دعوا به منظور دفاع از موكّل خود
ه
هامون : دشت ، بيابان
هُرم : گرماي آتش
هنر : در قديم به معني فضيلت و معرفت بوده و در برابر « عيب » به كار مي رفته است . بي هنر:
بي فضيلت
ي
يارست : توانست ، از مصدر يارستن
يَخني : پخته ، گوشت پخته ، نيز به معني ذخيره ي غذاست.